Dlaczego owsiki dają objawy głównie w nocy?

Owsica (enterobioza) to bardzo powszechna choroba pasożytnicza wywoływana przez nicienia – owsika ludzkiego (Enterobius vermicularis), bytującego w jelicie grubym oraz w dolnej części jelita cienkiego człowieka. Zakażenie dotyczy w większości dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. W Polsce owsica stanowi wręcz najczęstszą chorobę pasożytniczą stwierdzaną u dzieci w wieku około 7 lat, i to również na terenach wiejskich. Zasadniczą dolegliwością towarzyszącą tej chorobie jest silny świąd okolicy odbytu (a czasem również sromu), który nasila się zwłaszcza wieczorem i w nocy. Aby w pełni zrozumieć, dlaczego objawy uaktywniają się właśnie w porze nocnej, należy przyjrzeć się biologii tego pasożyta.

Nocna wędrówka samicy owsika

Bazując na informacjach z książki „Choroby zakaźne i pasożytnicze”, rezerwuarem owsika jest wyłącznie człowiek. Po zarażeniu (najczęściej drogą pokarmową) pasożyty dojrzewają w jelicie grubym. Dorosła samica osiąga długość od 8 do 13 mm i posiada bardzo charakterystyczny, długi oraz ostro zakończony ogon.

Główna przyczyna nocnych dolegliwości leży w procesie rozmnażania się owsików. Zapłodnione samice przemieszczają się w okolice odbytu. Zwykle dzieje się to właśnie w nocy. Wychodzą one na zewnątrz organizmu żywiciela, aby w fałdach skóry wokół odbytu złożyć niezwykle dużą liczbę jaj – od 8 tysięcy do nawet kilkunastu tysięcy sztuk. Po złożeniu jaj dorosła samica ginie. Najważniejszym objawem owsicy jest świąd, który jest bezpośrednio powodowany przez te wychodzące nocą w celu złożenia jaj samice owsika.

Skąd bierze się silny stan zapalny i świąd?

Sama obecność pasożyta w fałdach skóry to nie wszystko. Odwołując się do danych medycznych z literatury, substancje wydzielane przez samice podczas składania jaj powodują miejscową reakcję alergiczno-zapalną. Ponadto składane przez samicę jaja są lepkie, przez co bardzo łatwo przyklejają się do skóry, a stamtąd do bielizny lub pościeli. Jaja te osiągają zdolności inwazyjne już po kilku godzinach od złożenia (rozwój w fałdach skóry trwa zaledwie od 4 do 8 godzin). Kombinacja lepkich jaj i drażniących wydzielin samicy wywołuje intensywny dyskomfort pacjenta nocą.

Konsekwencje nocnych objawów: Bezsenność i autoinwazja

Uporczywy nocny świąd pociąga za sobą szereg poważnych konsekwencji zdrowotnych. Zarażeniu często towarzyszą zaburzenia snu lub całkowita bezsenność, zmęczenie, drażliwość, nadpobudliwość oraz widoczne problemy z koncentracją uwagi. U pacjentów można również zauważyć cienie pod oczami, bladość powłok skórnych czy brak apetytu.
Co gorsza, świąd i podrażnienie okolicy odbytu skłaniają chorego do intensywnego drapania się przez sen. Drapanie to prowadzi do tzw. autoinwazji (lub autoegzoinwazji), ponieważ chory przenosi jaja za pomocą zanieczyszczonych rąk i pod paznokciami bezpośrednio do ust. Przy bardzo intensywnym zarażeniu mogą także pojawić się bolesne zmiany skórne w okolicy odbytu, które są spowodowane ciągłym drapaniem podrażnionych miejsc i prowadzą do wtórnych infekcji bakteryjnych skóry.

Profilaktyka nocnych dolegliwości – jak pomóc choremu?

Zarządzanie nocnymi objawami wymaga odpowiedniej higieny. Podczas leczenia zaleca się, aby pacjent spał w obcisłej bieliźnie, co ma na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się lepkich jaj owsika do środowiska (np. na pościel). Skuteczność leczenia i ograniczenie autoinwazji zwiększa także codzienny poranny prysznic lub kąpiel. Poranne podmycie okolicy odbytu ciepłą wodą z mydłem usuwa większość jaj ze skóry, które zostały złożone tam ubiegłej nocy. Niezwykle istotne jest również krótkie przycinanie paznokci, zwłaszcza u dzieci, co zapobiega gromadzeniu się pod nimi inwazyjnych jaj podczas nocnego drapania.

Bibliografia

Artykuł został opracowany w oparciu o następujące, rzetelne materiały naukowe:
1. Boroń-Kaczmarska A., Wiercińska-Drapało A. (red.), Choroby zakaźne i pasożytnicze. (Rozdział 24.3. Owsica, aut. Barbara Oczko-Grzesik) .
2. Morozińska-Gogol J., Parazytologia medyczna. Kompendium.