Giardioza (lamblioza) – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka
Giardioza jest parazytozą, inwazyjną chorobą przewodu pokarmowego, która jest rozpowszechniona na całym świecie. Może ona występować endemicznie oraz epidemicznie, dotykając w szczególności dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Głównym czynnikiem etiologicznym tej choroby jest kosmopolityczny pierwotniak Giardia lamblia (znany również jako Giardia intestinalis). Pasożyt ten bytuje w jelicie cienkim, zwłaszcza w dwunastnicy człowieka i innych ssaków, przybierając postać wegetatywną (trofozoity) lub przetrwalnikową (cysty).
Przypadki zarażenia giardiozą występują najczęściej u dzieci uczęszczających do przedszkola lub do pierwszych klas szkoły podstawowej. Problem ten bardzo często dotyczy również osób opiekujących się tymi dziećmi. Zgodnie z danymi epidemiologicznymi, szacuje się, że w Polsce zarażonych tym uciążliwym pasożytem może być od 3 do 5% całej populacji.
Jak dochodzi do zarażenia? Przyczyny giardiozy
Bezpośrednim źródłem zarażenia jest człowiek (chory lub będący bezobjawowym nosicielem), który wydala cysty G. lamblia stanowiące inwazyjną formę pasożyta. Cysty te charakteryzują się niezwykle wysoką opornością na czynniki środowiska zewnętrznego, a także na niektóre stosowane środki dezynfekcyjne. Mogą one pozostawać żywe i inwazyjne przez ponad 3 miesiące. Do zarażenia dochodzi drogą pokarmową (fekalno-oralną) w wyniku połknięcia cysty, która zwykle znajduje się w zanieczyszczonej wodzie lub na pokarmie, co często prowadzi do wybuchu epidemii wodnych i pokarmowych.
Warto zwrócić szczególną uwagę na nasze codzienne otoczenie. Cysty wykazują długotrwałe przeżycie w chłodnej wodzie i są wysoce oporne na rutynowe chlorowanie wody. Do głównych czynników sprzyjających zakażeniu zalicza się zaniedbania sanitarno-higieniczne, kontakty seksualne analno-oralne, spożywanie wody zanieczyszczonej fekaliami oraz spożywanie zanieczyszczonej żywności, której skażenie cystami mogło nastąpić już po ugotowaniu lub przygotowaniu. Należy pamiętać, że gotowanie lub rygorystyczne filtrowanie wody pitnej skutecznie niszczy żywe cysty. Badania wykazują również występowanie pierwotniaków identycznych z ludzkimi w przewodzie pokarmowym zwierząt domowych, między innymi psów i kotów. Stanowi to kolejne, potencjalne źródło zarażenia dla człowieka.
Patogeneza i cykl życiowy w organizmie człowieka
Proces chorobowy rozpoczyna się, gdy w jelicie zarażonego człowieka połknięte cysty przekształcają się w trofozoity, powstające na drodze kolejnych podziałów. Pasożyt Giardia bytuje i namnaża się głównie w proksymalnej części jelita cienkiego i co ważne – nie szerzy się drogą krwionośną. Trofozoity żyją w świetle jelita cienkiego lub ściśle przyczepiają się do enterocytów za pomocą charakterystycznego krążka ssącego (czepnego). Migrują one z jelita cienkiego do dwunastnicy, a nawet dróg żółciowych i przewodów trzustkowych. W rezultacie naturalnych zmian warunków bytowania, trofozoity okresowo przekształcają się z powrotem w cysty i są bezpiecznie wydalane z ludzkim kałem. W środowisku zewnętrznym przeżywają tylko cysty i to wyłącznie one są odpowiedzialne za dalsze szerzenie się choroby w społeczeństwie. Niestety, przebycie giardiozy nie pozostawia trwałej odporności na zarażenie, co oznacza ryzyko wielokrotnych reinfekcji.
W większości przypadków morfologicznie jelito pozostaje niezmienione, ponieważ przyczepienie się trofozoitów nie powoduje istotnych zmian inwazyjnych i nie wywołuje uszkodzenia tkanek. Niemniej u niektórych chorych można zaobserwować dotkliwe objawy nietolerancji laktozy oraz uciążliwych zaburzeń wchłaniania. Rzadko stwierdzano w badaniu histopatologicznym zmiany pod postacią spłaszczenia kosmków jelitowych.
Objawy kliniczne giardiozy
Giardioza charakteryzuje się bardzo zróżnicowanym obrazem i przebiegiem klinicznym. Najczęściej zarażenie ma przebieg całkowicie bezobjawowy. W przypadkach objawowych choroba może jednak rozpoczynać się nagle lub dolegliwości narastają stopniowo. Do objawów u chorego należą silne biegunki, bóle brzucha (pojawiające się szczególnie po posiłkach), wzdęcia, odbijania, nudności, wymioty oraz znaczna utrata apetytu. Oddawane przez pacjentów stolce mają często charakter tłuszczowy lub fermentacyjny i oddawane są z dużą zawartością powietrza. Dolegliwości te pojawiają się zazwyczaj po 1 do 4 tygodniach od zarażenia i zwykle utrzymują się przez około tydzień, choć czasem obserwuje się również nawroty choroby.
Giardioza może także występować w postaci przewlekłej. U chorych obserwuje się wówczas luźne stolce, wzmożone oddawane wiatrów o charakterystycznym zapachu siarki, a czasem dramatyczną utratę wagi. Objawy te występują stale lub okresowo, mogą ustępować samoistnie lub nawracając prowadzić do upośledzenia stanu ogólnego chorego – powodując chudnięcie, odwodnienie, uporczywe bóle głowy, zahamowanie wzrostu dziecka i zespoły złego wchłaniania.
Diagnostyka i poprawne rozpoznanie
Kluczem do zdrowia jest właściwa diagnoza. Ustalenie rozpoznania opiera się na medycznym stwierdzeniu obecności cyst w kale lub trofozoitów w kale i pobranej treści dwunastniczej. Pasożyty te ulegają szybkiemu rozpadowi, dlatego badanie treści dwunastnicznej należy wykonać zaraz po pobraniu materiału (najlepiej w ciągu godziny). Niezwykle ważnym faktem jest to, że wydalanie cyst Giardia z kałem jest wybitnie okresowe. Z tego powodu badanie stolca należy wykonać kilkakrotnie, gdyż badanie jednorazowe może być niemiarodajne i całkowicie niediagnostyczne. Inną równie sprawdzoną metodą diagnostyczną jest wykrywanie specyficznych antygenów pasożyta (białka GSA) w próbkach kału pacjenta.
Leczenie i rokowania
W leczeniu potwierdzonej giardiozy stosuje się w głównej mierze preparaty nitroimidazolowe, do których zalicza się metronidazol podawany w dawkach podzielonych przez 5 do 10 dni. Warto zaznaczyć, że stosowanie tego leku jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży i matek karmiących. Alternatywnym lekiem jest tynidazol, podawany u dorosłych i dzieci w odpowiednio dobranych dawkach. U małych dzieci specjaliści mogą również zastosować furazolidon podawany w formie syropu. Ważne jest, aby bezwzględnie zalecać wykonywanie badań w kierunku zarażenia u osób zamieszkujących wspólnie z chorym i wdrożyć leczenie u domowników z potwierdzoną inwazją.
Zapobieganie tej chorobie polega na rygorystycznym przestrzeganiu zasad sanitarno-higienicznych, filtrowaniu potencjalnie skażonej wody oraz odpowiednim przygotowywaniu żywności. Rokowanie w chorobie jest dobre, jednak badania kontrolne stolca należy skrupulatnie wykonywać po około 2 tygodniach od zakończenia leczenia. W wybranych przypadkach obserwuje się długotrwałe utrzymywanie się objawów subiektywnych, nawet po zakończeniu terapii, co spowodowane jest opóźnioną regeneracją enzymów nabłonka szczoteczkowego ludzkiego jelita. Przy oporności na powtarzane cykle terapeutyczne zaleca się niekiedy wydłużone leczenie.
FAQ: 12 Najważniejszych pytań o Giardiozę
1. Czym jest giardioza?
Giardioza jest inwazyjną chorobą przewodu pokarmowego o zasięgu globalnym, która klasyfikowana jest jako parazytoza. Czynnikiem etiologicznym tej dolegliwości jest kosmopolityczny pierwotniak Giardia lamblia bytujący w świetle jelita cienkiego. Występuje on w ciele człowieka i wielu innych ssaków pod dwiema postaciami: wegetatywną (trofozoity) lub przetrwalnikową (cysty).
2. Kto najczęściej choruje na lambliozę?
Z medycznego punktu widzenia przypadki tego uciążliwego zarażenia występują najczęściej u małych dzieci uczęszczających do przedszkola lub pierwszych klas szkoły podstawowej. Zwiększone ryzyko zachorowania dotyczy naturalnie także dorosłych osób opiekujących się na co dzień tymi dziećmi. Szacuje się, że w samej Polsce zarażonych tym pasożytem może być od 3 do nawet 5% całej populacji.
3. W jaki sposób człowiek ulega zarażeniu?
Głównym i bezpośrednim źródłem zarażenia jest zawsze inny człowiek (chory lub bezobjawowy nosiciel), który z kałem wydala formę inwazyjną pasożyta. Transmisja następuje drogą pokarmową (fekalno-oralną) na skutek przypadkowego połknięcia cysty znajdującej się na przykład w zanieczyszczonej wodzie lub na jedzeniu. Dodatkowo, potencjalne źródło zarażenia dla człowieka mogą również stanowić niektóre zwierzęta domowe, w tym psy i koty.
4. Czy cysty pasożyta potrafią przetrwać w środowisku zewnętrznym?
Tak, cysty lamblii są niezwykle groźne, ponieważ charakteryzują się wyjątkową opornością na warunki środowiska zewnętrznego i niektóre środki dezynfekcyjne. Mogą one pozostawać całkowicie żywe i gotowe do inwazji poza organizmem żywiciela przez okres wynoszący ponad 3 miesiące. Wykazują między innymi długotrwałe przeżycie w chłodnej wodzie i są bardzo oporne na rutynowe chlorowanie.
5. Jakie są główne objawy kliniczne zakażenia?
Wprawdzie najczęściej zarażenie to ma przebieg absolutnie bezobjawowy, to u znacznej części chorych manifestuje się ono szeregiem kłopotliwych dolegliwości. Zalicza się do nich przede wszystkim uporczywe biegunki, bóle brzucha pojawiające się zwłaszcza po posiłkach, wzdęcia, silne odbijania, nudności i wymioty. Charakterystyczne jest również to, że oddawane stolce mają charakter tłuszczowy lub fermentacyjny z wyjątkowo dużą zawartością powietrza.
6. Po jakim czasie od zarażenia pojawiają się pierwsze objawy?
Zgodnie z danymi klinicznymi, nagłe objawy pojawiają się w organizmie najczęściej po upływie od 1 do 4 tygodni od samego momentu zakażenia. Zazwyczaj ostre dolegliwości utrzymują się przez okres około tygodnia, chociaż u pacjentów czasem obserwuje się nieprzyjemne nawroty. W nierzadkich przypadkach, gdy choroba przechodzi w postać przewlekłą, objawy potrafią wywołać skrajne odwodnienie i ogólne zahamowanie wzrostu dzieci.
7. Na czym polega bezpieczna diagnostyka infekcji?
Złotym standardem w diagnostyce giardiozy jest mikroskopowe stwierdzenie obecności cyst lub trofozoitów w próbkach kału, a także w treści dwunastniczej pacjenta. Tego typu analizę treści dwunastniczej należy wykonać zaraz po pobraniu (do godziny), ponieważ pasożyty poza organizmem ulegają szybkiemu rozpadowi. Cenną i chętnie wykorzystywaną alternatywą analityczną jest po prostu profesjonalne wykrywanie specyficznych białek antygenowych (GSA) bezpośrednio w próbkach stolca.
8. Dlaczego należy wielokrotnie powtarzać badanie kału?
Biolodzy i diagności zwracają szczególną uwagę na to, że wydalanie inwazyjnych cyst Giardia ma charakter silnie okresowy. Z tego niezwykle ważnego powodu jednorazowe badanie próbki uważa się powszechnie za kompletnie niemiarodajne i mało diagnostyczne. By zyskać medyczną pewność prawidłowego rozpoznania, należy rygorystycznie powtórzyć badanie stolca u danego pacjenta nawet kilkakrotnie.
9. W jaki sposób skutecznie leczy się giardiozę?
W standardowym leczeniu laboratoryjnie potwierdzonej giardiozy specjaliści wykorzystują najchętniej leki z grupy preparatów nitroimidazolowych, takie jak bardzo znany metronidazol. Powszechnie docenianą opcją farmakologiczną, skuteczną u osób dorosłych, jest także celowane podawanie preparatu o nazwie tynidazol. Na najmłodszych, wrażliwych pacjentów pediatrycznych bardzo dobrze działa między innymi furazolidon, który wygodnie podaje się w formie słodkiego syropu.
10. Czy przebycie choroby zapewnia dożywotnią odporność?
Fakty i obserwacje naukowe jednoznacznie dowodzą, że wyleczenie i pełne przebycie giardiozy nie pozostawia trwałej odporności u pacjenta na tę właśnie infekcję. Pod względem medycznym oznacza to, że absolutnie możliwa jest ponowna reinwazja i rozwój objawów, gdy znów nastąpi fatalny w skutkach kontakt z pasożytem. Z tego powodu najważniejszym krokiem pacjenta powinno być codzienne zapobieganie chorobie poprzez stosowanie ścisłych norm sanitarnych.
11. Kiedy po wyleczeniu wskazane są badania kontrolne?
Specjaliści medycyny chorób zakaźnych wyznaczają bezpieczny termin na wykonanie prób kontrolnych kału równo po upływie 2 tygodni od finału leczenia. Na szczęście ostateczne rokowania u pacjentów dotkniętych chorobą są dobre, choć u niektórych ludzi objawy subiektywne powracają w pierwszych tygodniach. Kiedy jednak pojawia się trudna oporność na kilkukrotnie powtarzane cykle terapeutyczne, lekarze eksperci zalecają wdrożenie procedury wydłużonego leczenia lekiem bazowym.
12. Jak profesjonalnie zapobiegać ponownym zarażeniom na co dzień?
Najpotężniejszą i niezawodną tarczą ochronną przeciwko lambliom jest nieugięte przestrzeganie surowych zasad sanitarno-higienicznych w obrębie własnego domostwa. By przerwać łańcuch infekcji, absolutnie konieczne jest odrzucenie z jadłospisu nieoczyszczonej wody, dokładne filtrowanie napojów oraz perfekcyjne i termiczne przygotowywanie codziennej żywności. Duże znaczenie ma również powszechne zwalczanie ukrytych rezerwuarów zarażenia, które polega na sprawnym diagnozowaniu oraz obligatoryjnym leczeniu wszystkich wykrytych pacjentów i nosicieli w otoczeniu chorych.
Bibliografia
- Boroń-Kaczmarska A., Wiercińska-Drapało A. (red.), Choroby zakaźne i pasożytnicze 2, Wydanie II, Wydawnictwo PZWL.